Naleving Uitgangspunten NORA Begrippenkader
Toetsing van de praktijk van de expertgroep (mailthreads maart 2023 – augustus 2026) aan de vastgelegde Uitgangspunten NORA Begrippenkader.
Samengevat: de expertgroep houdt zich in de praktijk goed aan de geest van de uitgangspunten, maar de pagina zelf is sinds de vaststelling nauwelijks bijgewerkt. Daardoor staan er inmiddels regels op die de groep in de praktijk anders toepast, en zijn belangrijke werkafspraken uit 2025 en 2026 nergens vastgelegd. Op één punt spreken pagina en praktijk elkaar rechtstreeks tegen.
Zie ook: Besluitenregister Expertgroep NORA Begrippenkader · Actie- en takenoverzicht Expertgroep NORA Begrippenkader · Bijeenkomsten Expertgroep NORA Begrippenkader
1. Tegenstrijdigheid: het Van Dale-criterium[bewerken]
De pagina noemt als opnamecriterium: "Gangbare Van Dale-woorden met contextuele toelichting" — dus opnemen, mét toelichting.
De expertgroep hanteert in de praktijk het omgekeerde:
- 14-08-2025 (Toine): begrippen die we al hebben, die in Van Dale staan, of die bekend verondersteld mogen worden, nemen we niet op.
- 20-05-2026 (Jan): "Ontwikkelen is wat mij betreft gewoon Van Dale. Daar hoeven we dus geen uitspraak over te doen."
- 08-07-2026 (Harro): "In de begrippenwerkgroep hanteren we de stelregel dat als er een gangbare 'van dale' definitie is we een begrip niet opnemen."
- 23-01-2025 wordt als criterium voor basisbegrip juist genoemd: afwijkend van Van Dale.
De mail uit de opstartfase laat zien waar de tegenstrijdigheid vandaan komt. Op 21-05-2024 is in de expertgroep afgesproken — en in de presentatie van 23 mei verwerkt — dat Van Dale-begrippen alleen worden opgenomen als de betekenis in de context niet direct afleidbaar is en een gebruikstoelichting nodig is. Dat is precies wat de groep sindsdien doet. De formulering op de pagina Uitgangspunten heeft die voorwaarde onderweg verloren en leest nu als het tegenovergestelde.
Advies: herformuleer het criterium naar de praktijk — een Van Dale-woord wordt alleen opgenomen als de betekenis in de overheidscontext wezenlijk afwijkt, het begrip tot discussie leidt, of het een homoniem is.
2. Niet ingevuld: paragraaf Brongebruik[bewerken]
De paragraaf Brongebruik staat sinds de vaststelling op <nader uitwerken>. Dit is meermaals gesignaleerd en nog steeds niet opgelost:
- 03-12-2024 (Toine): "Hier zijn we wat slordig in geweest … Het is nu lastig te reconstrueren vanuit welke bron we ooit zijn vertrokken." Afgesproken: inleidende tekst over de werkwijze plus een bronnenlijst.
- 11-11-2025 (Brian): "De paragraaf Brongebruik is nog niet ingevuld."
- 26-01-2026 (Brian): "we hebben de broninformatie nog nauwelijks ingevuld … we zouden daar afspraken/spelregels voor moeten opstellen."
- 08-07-2026: corveeklus om de velden bij Herkomst alsnog te vullen; 19-08-2026 opnieuw als actie voor Jan.
Wél is er inmiddels materiaal om de paragraaf mee te vullen — de lijn is de facto vastgesteld:
- 10-11-2025 (Eric): er zijn twee opties — de definitie overnemen mét bronvermelding, óf de definitie wijzigen en dan de expertgroep als bron vermelden.
- 04-12-2025 (Eric, voorgesteld uitgangspunt): basisbegrippen zijn altijd gerelateerd aan een bron, waarbij zo veel mogelijk wordt uitgegaan van ISO 42010, TOGAF, ArchiMate en de EU Core Vocabularies.
- 06-08-2026 (Brian): de werkgroep is bron als de beschrijving op meerdere bronnen is gebaseerd; anders de specifieke bron mét URL.
- 12-08-2026: BCvD-begrippen krijgen bron "USM", basisbegrippen "Expertgroep NORA Begrippenkader".
Advies: deze vier regels vormen samen de ontbrekende paragraaf.
3. Ontbrekend: het statusmodel[bewerken]
De pagina beschrijft de statussen niet. De praktijk is inmiddels een uitgewerkt model dat alleen in mails en op de ROSA-spelregelpagina bestaat:
Concept → Voorgesteld → Vastgesteld → Vastgesteld en in bewerking → Herzien en opnieuw voorgesteld → Vervallen / Vervangen
Bijbehorende regels, alle in de mail vastgelegd maar niet op de pagina:
- 14 dagen reactietermijn; géén opmerkingen = op voorhand vastgesteld (18-09-2024, sindsdien onveranderd toegepast).
- Wijziging van naam of definitie raakt de status; wijziging van andere metagegevens niet (09-04-2025).
- Wijziging van een definitie vereist instemming van (de achterban van) de Gebruikersraad; een toelichting niet (19-02-2026).
- Een herzien begrip gaat nooit terug naar 'Voorgesteld' (26-03-2026).
- De kerngroep doet een consistentie- en taalreview vóórdat begrippen op 'Voorgesteld' gaan (07-11-2025) — deze stap ontbrak eerder in het proces en is expliciet toegevoegd.
Op 01-06-2026 staat als actie genoteerd om de statussen alsnog in het beheerproces vast te leggen. Dat is nog niet gebeurd.
4. Afwijkingen die bewust zijn gemaakt, maar niet zijn vastgelegd[bewerken]
| Uitgangspunt op de pagina | Praktijk | Oordeel |
|---|---|---|
| "Kleine letters, behalve voor gangbare afkortingen" | Eigennamen krijgen wél een hoofdletter: de lagen van het Vijflaagsmodel (06-11-2024) en de vijf bcDV-processen (13-03-2025, 27-11-2025). Nieuwe beheerbegrippen juist met kleine letter, omdat het geen eigennamen zijn (23-06-2026). | Consistente uitzondering, hoort als regel op de pagina |
| "Voorkeur voor het Nederlands" | Nageleefd en actief toegepast (11-09-2025: introductie van programmatuur omdat NL-SBB de voorkeur geeft aan Nederlandse termen) | ✔ nageleefd |
| "Geen samenstellingen waar de delen opgeteld gelijk zijn aan het geheel" | Strikt toegepast: architectuurpatroon (11-12-2024), actief object (05-09-2025), attribuutsoort (26-08-2025), zaaksgegeven (10-07-2026). Maar 08-07-2026 stelt Brian: "dat is geen dogmatisch principe" — bij sterk ingeburgerde samenstellingen mag ervan worden afgeweken. | Bewuste nuance, nog niet vastgelegd |
| "Geen organisatie- of productnamen" | Nageleefd | ✔ |
| "Geen concepten met te algemene betekenis" | Nageleefd (mens als voorbeeld; less-is-more-besluit 06-10-2025) | ✔ |
| "NL-SBB 1-op-1 als onderliggend model" | Afgeweken met eigen velden: Redactionele notitie, Bewerker, Context, Uitleg, en tijdelijk Basisbegrip en Datum voorgesteld (verwijderd 17-06-2026). Voor Bewerker is een wijzigingsverzoek bij NL-SBB ingediend (03-12-2025). | Afwijking met traject, hoort benoemd |
| "ISO 704:2022 voor definiëringspatronen" | Vastgelegd bij de oprichting: op 08-11-2023 stelt de expertgroep dat er vooralsnog geen betere handreiking is dan ISO 704 voor het opstellen van een definitie. In de jaren daarna nauwelijks aantoonbaar toegepast. Op 27-11-2025 blijkt uit de vergelijking met ASTRA dat ASTRA veel verder is met uitgeschreven regels voor definitiekwaliteit; Jan: "de meeste zaken daaruit lenen zich prima voor adoptie". Dat is niet opgevolgd. | ○ onvoldoende ingevuld |
| "EU Core Vocabularies: toekomstige afstemming nodig" | Inmiddels ruim ingehaald: natuurlijk persoon/organisatie zijn al in 12-2024 op Core Person/Core Business gebaseerd; EU-mapping v3 opgeleverd 12-05-2026; harmonisatierelaties via skos:broad/narrow/close/exactMatch. | Pagina is verouderd |
| "URI-strategie: implementatie van de richtlijnen" | Lang open. Pas 03-07-2026 is het patroon vastgesteld (samen met ROSA/FORA); 18-12-2025 is besloten dat BegrippenXL de bestemming van de URI is. | Nu geregeld, pagina niet bijgewerkt |
5. Regels die de groep is gaan hanteren en die op de pagina thuishoren[bewerken]
Deze zijn in de mail vastgelegd, worden consequent toegepast, maar staan nergens formeel:
- Voorkeursterm is in principe een zelfstandig naamwoord; bij twijfel wordt het werkwoord in de definitie gebruikt om de handeling te beschrijven (22-10-2025). Uitzondering voor werkwoorden in Begrippenkader Toegang, met de afspraak dat dán de leidraad wordt aangepast (03-09-2025) — die aanpassing is niet gedaan.
- Een definitie beschrijft alleen wát iets is, niet welk doel het dient (06-11-2024); eigenschappen horen in de toelichting, niet in de definitie (12-03-2026); opsommingen in definities zoveel mogelijk vermijden (13-06-2026).
- Definities mogen niet onnodig beperkend zijn — ze moeten voor meerdere gebruikssituaties passen; een domeinkader mag specifieker zijn zolang de basisbetekenis overeind blijft (12-03-2026, 21-03-2026).
- Alleen gedefinieerde begrippen gebruiken in een definitie (04-11-2024).
- Alleen de sterkste relatie administreren; "is gerelateerd aan" is de zwakste (23-02-2026).
- Taalniveau: algemene pagina's B1, verdiepingspagina's B2/C1 (04-12-2025) — de pagina noemt geen taalniveau.
- Alternatieve termen zijn echte synoniemen; specifiekere begrippen, meervouden en spellingsvarianten zijn zoektermen (03-12-2025, 22-06-2026).
- Adoptie: een geadopteerd begrip krijgt een eigen URI, neemt definitie en herkomst 1-op-1 over en toont expliciet dát het geadopteerd is (23-08-2026). Wijzigt de definitie in een context, dan is het een ánder begrip en geen adoptie (09-12-2025).
- Toetreding van een externe lijst vereist: voldoen aan de kwaliteitseisen, uitgelijnd zijn met de basisbegrippen, en een bekende beheerder die actief deelneemt in de expertgroep (12-05-2026).
6. Openstaande actie op de pagina zelf[bewerken]
Op 06-05-2025 verwijst Eric naar een openstaande actie op de pagina Uitgangspunten: twee analyses opstellen — Analyse van de bronnen van de begrippen en Analyse van de harmonisatie-relaties tussen de begrippen. De harmonisatie-analyse is deels gedaan (05-02-2025 Relaties met andere kaders; 12-05-2026 EU-mapping). Een realtime overzicht van de gebruikte bronnen ontbreekt nog en staat op 11-05-2026 opnieuw als open punt.
Conclusie[bewerken]
Van de elf toetsbare uitgangspunten worden er zes onverkort nageleefd, twee bewust maar ongedocumenteerd genuanceerd (samenstellingen, kleine letters), twee zijn inmiddels achterhaald door de praktijk (EU Core Vocabularies, URI-strategie) en één spreekt de praktijk rechtstreeks tegen (Van Dale). Daarnaast ontbreken het statusmodel, de paragraaf Brongebruik en negen in de praktijk gehanteerde regels.
De inhoud van het begrippenkader is dus zorgvuldiger dan de vastlegging van de spelregels erachter. Opvallend is dat de kern van de uitgangspunten al bij de oprichting lag: op 08-11-2023 legde de expertgroep vast dat algemene begrippen in de NORA horen en lokale bij de domeinen, dat er eerst overeenstemming moet zijn over de werkwijze en dan pas gewerkt wordt, dat definities ISO 704 volgen en dat beschrijvingen NL-SBB volgen. Die vier punten zijn drie jaar later nog steeds leidend — ze staan alleen niet allemaal op de pagina. Eén redactieslag op de pagina Uitgangspunten — met het materiaal dat hierboven staat — dicht dat gat.